Suikerplantage 

rechteroever in het afvaren
volgorde: Jagersburg, Loefbeek, aan Loefbeek, Topibo, de Vrijheid, aan Onoribo, de Watering.

Plantage De Vrijheid op de kaart van Bakhuys en De Quant uit 1930.

De Para-kreek was in de Engelse tijd druk bezet, maar werd in de Nederlandse tijd steeds minder belangrijk. In latere tijd waren er voornamelijk houtgronden.

Chronologie:

1708 - detailkaart Paragebied

In 1708 tekende Augury een detailkaart van het plantagegebied langs de Para. De Vrijheid staat op die kaart nog niet vermeld, maar wel op de kaart van Lavaux uit 1737 en alle latere kaarten. De situatie is als volgt :

detailkaart Paragebied 1708

1737 - Maket

(kaart Lavaux 1737; inventaris 1740)

De kaart van Lavaux uit 1737 verstrekt verder weinig informatie. Er bestaat echter een inventaris van enkele jaren later, uit 1740. Hieruit blijkt dat er meerdere eigenaren waren :
Clara Martens wed: wijlen d'Heer Willem Marquet
d'Heer Adriaen Remert
en de erfgenamen van wijlen d'Heer Rasmus Diers de Ras(?)   

Het lijkt erop, dat alle eigenaren in Nederland woonden. Zij komen niet voor in de Surinaamse gereformeerde kerkregisters. Blijkens de inventaris werd de plantage bestuurd door Jan Benedict, maar deze was overleden, en de eigenaren benoemden daarom een nieuwe administrateur, de heer Cornelis van Varick. De directeur op de plantage was Dirk Velkamp.

De Vrijheid was op dat moment een suikerplantage met 84 slaven. De grond was 3730 akkers groot, waarvan 238 akkers in rietcultuur, en verder nog wat koffie, cacao, kostgronden en weidegronden. Het riet werd met een beestenmolen geperst. Er was de gebruikelijke uitgebreide bebouwing die bij een suikerplantage hoort, maar het woonhuis was juist bescheiden van maat :

Een huis 78 x 50 voet (?? waarsch. is dit stal & beestenmolen)
Een molenhuis
Een kookhuis 72 x 38 voet, met 4 hangende koperen suikerketels
Een dramhuis 24 x 20 voet, met 2 koperen distilleerketels
2 loodsen 60 x 30 voet
Een kuiper- en timmerloods 60 x 32 voet
Een woonhuis 42 x 43 voet, met o.a. ""een silver merkijser om de slaeven te merken WM""
Een koornhuis 22 x 18 voet
Een magazijn of suikerhuis 40 x 26 voet
Een tentbotenhuis 50 x 20 voet

Het regime voor de slaven was streng. In 1735 klaagden zij bij het Hof van Politie over hun slechte behandeling door de directeur Evert van Eden. Zij werden geslagen en moesten ook op Zondag werken. Zij eisten dat hun “patronen” in Nederland werd bericht dat zij nog liever samen het bos in trokken of zelfmoord pleegden dan onder de toen aanwezige directeuren te werken. De directeur noemde dit een loos dreigement. (Beeldsnijder 1994, p. 162). Mogelijk had hij gelijk, of anders is het regime later wat versoepeld, want een grootscheepse marronage heeft op De Vrijheid nooit plaatsgevonden. Een derde mogelijkheid : Van Eden heeft z’n congé gekregen. Hij overleed in 1740, maar was toen geen directeur meer op De Vrijheid..

1768 – Benjamin Treboulon

(inventaris 1768)

De suikerplantage had een slavenmacht van 68 mensen. Het riet werd met een beestenmolen geperst. Directeur van het bedrijf was J.V.B. Richard. De waarde was niet hoog, slechts f58.315,-, en dat in een tijd dat zelfs de kleinste plantages torenhoog werden getaxeerd. De Vrijheid moet echt niet veel bijzonders zijn geweest.

Benjamin Treboulon is de geschiedenis ingegaan als een medogenloos plantagedirecteur, die de slavenmachten volkomen uitputte en mishandelde om meer productie te krijgen. Zo weigerden de slaven van de plantage le Mastrouge in 1757 om hem als directeur te erkennen. (Dragtenstein 2002, 178). Op Roosenburg in 1759 werd hij ook geweigerd, maar werd uiteindelijk toch geaccepteerd. Van 1759 t/m 1762 was hij er directeur en administrateur.
In 1768 was hij eigenaar van 5 plantages:
De Vrijheid (suiker, beestenmolen, 68 slaven) aan de Parakreek
Nimmerdor (suiker, beestenmolen, 85 slaven) aan de Commewijne
Clarenbeek (suiker, watermolen, 82 slaven) aan de Commewijne
Nieuw-Roosenbeeck (suiker, watermolen, 166 slaven) aan de Commewijne
En Nieuw-Timotibo (suiker, beestenmolen, 126 slaven) aan de Perica
Op zijn eigen plantages behandelde hij zijn slaven met dezelfde wreedheid. Op Nieuw-Timotibo werd hem door het Hof van Justitie zelfs tijdelijk de toegang ontzegd. Uiteindelijk werd hij in 1778 vermoord door marrons, voorheen slaven op Nieuw-Timotibo.

Alle plantages werden in de jaren 1768-69 geinventariseerd en "gepriseerd". Mogelijk was Treboulon bezig met een hypotheek.

1793 - 't fonds van N. Brant en comp.

(almanak 1793)

De Vrijheid was een suikerplantage. G. C. Kelderman was er de directeur. De administratie werd gevoerd door Kuvel samen met directeur Kelderman. Het fonds Brant bezat geen andere plantages. Later werd de plantage aangekocht door directeur Kelderman, en omgevormd tot een houtgrond.

1821 - boedel C. Kelderman

(almanak 1821)

Eigenaar Gerhard Callenburg Kelderman was in 1812 overleden. Hij was toen eigenaar van de houtgronden De Vrijheid en Porto Bello. In 1821 was De Vrijheid een houtgrond van 3487 akkers. H.A. Samson was er de directeur. De plantage stond onder sequestratie (gerechtelijke bewaring), en werd bestuurd door van overheidswege aangestelde sequesters.

1843 – aan pl. Onoribo ; verlaten.

1863 – emancipatie

De grond werd allang niet meer geëxploiteerd. Er waren daar geen slaven, en de plantage wordt niet genoemd in de emancipatieregisters.

1959 – onteigening ; Surinaamse Bauxite Maatschappij

(www.pinasroots.nl)

In 1959 zijn Topibo 1,2,3 en plantage de Vrijheid onteigend ten behoeve van de Suralco. In het geval van De Vrijheid betrof het een grond met een oppervlak van 1496 hectare, toebehorend aan :

• Theodorus Akerum
• Herman Jacobus Amelo
• Johannes Amelo
• Paulus Amelo
• Willem Lodewijk Amelo
• Joseph Biervliet
• Alexander Gemert
• Lodewijk Napoleon Gemert
• Piet Rudolf Gemert
• Francois Kensenhuis
• Willem Ommen
• Jaques Raalte
• Jeanne Sophie Everdine Redmond
• Philippus Jozef Redmond
• Wilhelmine Josephine Charlotte Redmond
• Henry Starke
• De te Delaware in de Verenigde Staten van Amerika gevestigde vennootschap SURINAME ALUMINIUM COMPANY.

Na de onteiging werden de gronden overgedragen aan de Suralco. Wat daarna is gebeurd, moet nog worden uitgezocht.

Bronnen:

1 -        databases

1.1 -     Philip Dikland - database oud archief der burgerlijke stand van Suriname

2 -        inventarisaties

1720 – ARA NOT inv. no. 156 ; inhoud niet bekend

1727 - ARA NOT inv. no. 161 f. 230  datum: 1727 21 Mei
“inventaris van de plantg: d Vrijheijd” ;
bijz. heden :    inventaris is niet toegankelijk

1731 – ARA NOT 163 f. 278-289 ; inhoud niet bekend

1739 – ARA NOT inv. no. 171 f. 265 ; inhoud niet bekend

1740 - ARA NOT inv. no. 172 f. 43 (no. ara 83)      

Locatie :        rivier Para aen de linkerhant int opvaren  
Datum :         1740-09-12/13/14/15       
Gegevens :     alleen ge-inventariseerd, niet gepriseerd
Gronden :         
generale grond 3730 akkers
rietgronden 9 stuks totaal 238 akkers ; cassaven ; 4500 coffiebomen ; 400 cacauboomen ; moestuijn ; costgronden met tayer, bananen en cassave 4 stuks totaal 46 akkers ; 2 weides totaal 123 akkers
Gebouwen:
Een huis 78 x 50 voet (?? waarsch. is dit stal & beestenmolen)
Een molenhuis
Een kookhuis 72 x 38 voet, met 4 hangende koperen suikerketels
Een dramhuis 24 x 20 voet, met 2 koperen distilleerketels
2 loodsen 60 x 30 voet
Een kuiper- en timmerloods 60 x 32 voet
Een woonhuis 42 x 43 voet, met o.a. ""een silver merkijser om de slaeven te merken WM""
Een koornhuis 22 x 18 voet
Een magazijn of suikerhuis 40 x 26 voet
Een tentbotenhuis 50 x 20 voet
Slaven:
mans negros 33
wijven 29
jongens 11
meijsjes 10
indianin 1 (naaister)
Vee:
39 paarden
61 hoornbeesten
38 cabrieten
9 eendvogels ; 12 hoenders
verzoeker :     ten verzoeke van Cornelis van Varick, als last en procuratie hebbende over gem: plantg: volgens procuratie gepasseerd van de notaris Hendrik Brouwer en getuijgen binnen Middelburg in Zeelant in dato den 3 junij 1740.
Volgens deesen pr... De plantagie de Vrijheid over te nemen van juffr: de weed: van Jans Benedic, welke Jan Benedic den procuratie over gem: plantagie heeft gehad.
Eigenaar :      toebehorende aen mejuffrouw Clara Martens wed: wijlen d'Heer Willem Marquet, d'Heer Adriaen Remert, en de erfgenamen van wijlen d'Heer Rasmus Diers de Ras(?)  
Directeur:      Dirk Velkamp    
Bijz. Heden :  inventarisatie door Jan Christoffel Welvaert en Gerrit Hendricksen ; alles volgens op- en aengeven van Dirk Velkamp, als directeur op bovengem: plantg:

1768 - ARA NOT inv. no. 696 f. 21

Locatie :  Para rivier aan de linkerhand tussen de plantages Topiebo de Schwerver en van achteren de Nieuwe Star
Datum :  1768-04-02 ; 1768-05-20 
Gegevens :  3730 akkers, 68 slaven, suiker, weidegrond, moestuin, beestenmolen, duiven, hoornbeesten, varkens, paarden, ossen, geiten, taxatie: Nf 58.315,-
Verzoeker :  Benjamin Freboulon, eigenaar
Eigenaar :  Benjamin Freboulon
Directeur :  J: V: B: Richard

1769 - ARA NOT inv. no. 697 f. 539

Locatie :  Parrakreek
Datum :  1769-08-17 ; 1769-08-22
Gegevens :  2500 akkers , 61 slaven, suiker, bananen, tayer, negerkost, weidegrond, beestenwerk, paarden, ossen, hoornbeesten, varkens, taxatie: Nf 79.535,-
Verzoeker :    Isaak Gradiz de Fonseca, eigenaar
Eigenaar :  Isaak Gradiz de Fonseca
Bijz. Heden : volgens opgave van eigenaar

1770 - ARA NOT inv. no. 698 f. 390 (niet zeker, grootte klopt niet)

Locatie : Parakreek
Datum : 1770-05-02 ; 1770-05-07 
Gegevens : 200 akkers (sic !), 66 slaven, suiker, negerkost, weidegrond, moestuin, beestenmolen, paarden, hoornbeesten, varkens, ossen, taxatie: Nf 109.196,10
Verzoeker : J: D: Germano, door koop eigenaar 
Eigenaar : J: D: Germano
opgever: Gabr: Azuleij

1775 – ARA NOT inv. no. 701 f. 406 ; gegevens niet bekend.

4 – archief Dienst der Domeinen te Paramaribo 1700 - 1826

geen gegevens

5 – onteigening 1959 - Gouvernements- Advertentieblad 10 februari 1959

gegevens afkomstig van www.pinasroots.nl
( zie bekendmaking onteigening plantages Topibo 2 en 3 en plantage De Vrijheid )